|
|
Ierse Dialecten
Er zijn een paar verschillende Ierse dialecten. De drie grootste dialecten worden gesproken in de provincies Munster (Cúige Mumhan), Connacht (Cúige Chonnacht) en Ulster (Cúige Uladh).Munster dialecten
Munster Iers wordt gesproken in de Gaeltachtaí van Kerry (Contae Chiarraí), Muskerry (Muscraí), Cape Clear (Oileán Cléire) in het westen van County Cork (Contae Chorcaí) en het kleine aantal Iers-sprekers in An Rinn, vlak bij Dungarvan (Dún Garbháin) in County Waterford (Contae Phort Láirge). De belangrijkste onderverdeling in Munster is dat tussen Decies Iers (gesproken in waterford) en de rest van Munster Iers.Een paar typische aspecten van Munster Iers zijn:
Het gebruik van persoonlijke eindes aan een werkwoord in plaats van voornaamwoorden, dus "I must" is Munster caithfead, andere dialecten geven de voorkeur aan caithfidh mé (mé betekend "i"). "I was and you were" is "Bhíos agus bhís" in het Munster maar "Bhí mé agus bhí tú" in andere dialecten.
Voor nasale klanken en "ll" worden sommige korte klinkers verlengt terwijl andere ingekort worden.
Een verbindings-constructie met "ea" erin wordt vaak gebruikt.
Connacht dialecten:
De sterkste dialecten van het Connacht Iers is te vinden in Connemara en de Aran eilanden. Dit dialect is op een aantal punten vrij anders dan het algemene Connacht Iers, maar omdat de meeste Connacht dialecten zijn verdwenen tijdens de laatste eeuw, wordt Connemara Iers soms gezien als Connacht Iers. Iets wat veel dichter bij het traditionele Iers ligt is het bedreigde dialect dat wordt gesproken in het gebied rond de grens tussen Galway (Gaillimh) en Mayo (Maigh Eo). Het Iers van Tourmakeady (Tuar Mhic ëadaigh) in het zuiden van Mayo (Maigh Eo Theas= en Joyce Country (Dúthaigh Sheoige) worden geizen als de levende Ierse dialecten die het meest lijken op middeliers. Het noordelijke Mayo dialect van Erris (Iorras) en Achill (Acaill) is qua grammatica en woordbouw een Connacht dialect, maar heeft ook gelijkenis met de woordenschat van Ulster Iers, tengevolge van de omvangrijke immigratie van beroofde mensen die de Ulster Plantage volgden.Connemara Iers is erg populair bij de studenten, dankzij het zelfonderwijzende boek "Learning Irish" van Mícheál Ó Siadhail´s. Er zijn echter aspecten in het Connemara Iers die normaal niet geaccepteerd worden, vooral de voorkeur voor het infinitief die eindigt op -achan, zoals lagachan in plaats van lagú, "verzwakking". De niet-standaard uitspraak met de verlengde klinkers en de sterk verkorte eindes geven het Connemara Iers zijn opvallende klank.
Ulster dialecten:
Het belangrijkste Ulster dialect van tegenwoordig is Rosses (na Rosa), die alleen op grote schaal gebruikt wordt voor literatuur door schrijvers zoals de broers Séamus en Seosamh Mac Grianna, lokaal bekend als Jimí Fheilimí en Joe Fheilimí. Dit dialect essentieel hetzelfde als dat in Gweedore (Gaoth Dobhair=het Instromende Water), het zelfde dialect dat wordt gesproken door inheemse spreker Enya (Eithne) en haar broers en zussen in Clannad (Clann as Dobhar = Familie van het Water)Ulster Iers klinkt heel anders en deelt een aantal ongebruikelijke aspecten met het Schotse Gaellisch, en het heeft ook vele typische woorden en verschillende betekenissen. Sinds het verdwijnen van een aantal dialecten die werden gesproken in wat nu Noord Ierland is, is het waarschijnlijk overdreven om Ulster Iers een bemiddelende vorm van Schots Geallisch en de andere dialecten uit het zuiden en westen van Ierland te noemen. Het klopt wel dat Schots Gaellisch ook veel niet-Uslterse gemeenschappelijke aspecten heeft met Munster Iers.
Een opmerkelijke karaktertrek van Ulster Iers is het gebruik van het negatieve deelwoord "cha(n)", in plaats van de Munster en Connaught versie "ní". Zelfs in Ulster, cha(n), het meest typische van het Schotse Geallisch, heeft "ní" bij de meest oosterlijke dialecten verdrongen (ook die ooit gesproken werden in Noord Ierland, maar nu niet meer bestaan). Het blijkt dat cha(n) het meest gebruikt wordt als er antwoord op een verklaring wordt gegeven, of het nu een negatieve verklaring is (Níl aon mhaitn ann- Chan fhuil, leoga = "It is no good" - "Indeed it isn´t) of een bevestigend antwoord (Tá sé go maith - Chan fhuil! = "It is good" - "No, it isn´t"), ní wordt het meest gebruikt in het beantwoorden van een vraag (An bhfuil aon mhaith ann? - Níl= "Is it any good?" - "No").
Andere regio´s
De nog bestaande dialecten van Ierse inheemse van Leinster, de vierde provincie van Ierland, stierven uit tijdens de 20ste eeuw, vermeldingen van sommige van deze dialecten werden door de Ierse Folklore Commissie en andere instanties gemaakt.Het Iers van Meath (in Leinster) is een uitzondering. Het behoort tot het Connemara dialect, omdat de Iers-Sprekende gemeenschap in Meath gewoon een groep van voornamelijk Connemara sprekers is die daar in de jaren 30 naar toe verhuisden, na een landhervormingscampagne, geleid door Máirtín ó Cadhain, die een van de geweldigste art nouveau schrijvers in de taal werd.
Vergelijkingen
De verschillen tussen dialecten zijn belangrijk en hebben geleid tot herhalende moeilijkheden in het definiëeren van standaard Iers. Zelfs allerdaagse zinnen kunnen schrokkende variaties in dialecten aantonen: het standaard voorbeeld is "How are you?":Ulster: cad é mar atá tú? ("what is it as you are?" Opmerking: caidé or goidé zijn alternatieve vertalingen van cad é)
Connacht: cén chaoi a bhfuil tú? ("what way [is it] that you are?")
Munster: conas taoí? ("how are you?")
In recentelijke tijden zijn de contacten tussen de sprekers van de verschillende dialecten toegenomen en hebben de dialecten zich gemengd. Desondanks zijn er vele dialect sprekers (vooral Ulster) die nog steeds hun eigenlijk variatie proberen te verschermen tegen invloeden van andere dialecten. Onder niet-inheemse sprekers kan dit als een zoektocht naar geloofwaardigheid gezien worden. Regionale accenten worden vaak geleerd aan niet-inheemse en het wordt nagedaan: een stedelijke niet inheemse sperker van het Iers in Cork City (Cathair Chorcaí) probeert hoogst waarschijnlijk een Coolea of Kerry dialect na te doen; Iemand uit Belfast (Béal Feirste) is geneigd om om Iers te spreken dat op het Rosses dialect van Donegal gebaseerd wordt; en Galwegian Iers-sprekers die naast Connemara wonen, zullen hun best doen om als een in Connemara ingeborene te klinken.
Er bestaat ook een dialect dat Shelta heet, het is gedeeltelijk op Engels en gedeeltelijk op Iers gebaseerd en wordt gebruikt door de Ierse Reizigers.